Hà-nội, ngày 20/12/2001
Kính gửi Giáo-sư Phạm-đức-Dương, Chủ-tịch Hội Đông-Nam-Á-Học.
Nhân chuyến về Hà-nội hưởng không-khí lạnh mùa đông, tôi đến thăm
giáo-sư và trao đổi với GS về đề tài “ Đặc-điểm Phật-giáo dân-tộc và
đặc-điểm thiền Việt-nam” được GS nhận lời phụ-trách diễn-đàn nầy
trên trang Web sắp tới của chúng tôi. Chúng tôi và nhiều Phật-tử
mong chờ đón những bài khảo-cứu của GS trên trang Web sớm nhất.
Trong khi chờ đợi tôi xin gửi đến GS một cảm xúc nhỏ về cuộc đời vua
Phật Trần-Nhân-Tông nhân ngày giỗ của Ngài( ngày 3/11/pl 2545). Cảm
xúc nầy là một trong nhiều cảm xúc của tôi đối với Ngài. Cảm xúc nầy
được tŕnh bày dưới tiêu đề:
DÂN-TỘC TÍN-NGƯỠNG PHÁP-TRỊ
Nhân dịp ngày giỗ đức Vua-Phật Trần-Nhân-Tông
Tôi xúc-động về cuộc đời của Ngài quá đỗi
Làm người chỉ có hai việc trọng-đại
Đó là sống và chết
Trong một lần nói chuyện với gần hai trăm Phật-tử
Tại một ngôi chùa thành-phố Hồ-Chí-Minh
Có Phật-tử hỏi tôi rằng:
Tu cũng chết không tu cũng chết
Vậy th́ tu chi hỡi Thầy?
Tôi trả lời:
Đúng thế. Nhưng nếu biết sống hợp Đạo
Th́ sống sẽ ra sống và chết sẽ ra chết
Ở Việt-nam có Vua Trần-Nhân-Tông
Cách nay gần bảy trăm năm đă sống được như thế
Công thức sống của Ngài là:
Dân-Tộc Tín-Ngưỡng Pháp-Trị
Đối với Ngài dân-tộc và Tổ-quốc là trên hết
Nhưng dân-tộc ấy phải có tín-ngưỡng để thăng-hoa
Dân-tộc và Tổ-quốc ấy phải được những nhà cai-trị
Dùng chánh-pháp để cai-trị.
Về dân-tộc:
Cái quư nhất của một dân-tộc là không khổ đau v́ mất độc-lập tự-do
Cái quư thứ hai là không khổ đau v́ mất b́nh đẳng và mấtø nhân-phẩm
Cái quư thứ ba là không khổ đau v́ nghèo đói
Cái quư thứ tư là tinh-thần được thoải mái dưới chính-sách cai-trị
của quốc-gia
Đó là những sự quư báu căn-bản của một dân-tộc
Trong thời đại cai-trị của Nhà Trần,
Đặc-biệt dưới thời Vua Phật Trần-Nhân-Tông trị nước
Ngài đă đáp ứng cho nhân dân ḿnh được những điều quư báu ấy.
Về tín-ngưỡng:
Tín-ngưỡng thuộc về đức-tin
Không thể dùng tri-thức mà phân-tích được
Tri-thức có mặt th́ đức tin vắng bóng
Tin những ǵ?
Trước nhất tin vào tấm ḷng và trí-tuệ của những bậc vỉ-nhân
Họ thực sự hiến dâng đời ḿnh cho hạnh-phúc của dân-tộc hay
nhân-loại
Đến lúc họ phải ra đi
Nhưng tấm ḷng , trí-tuệ và sự cống hiến của các Ngài măi măi bất tử
Trong ḷng mọi người
V́ vậy mọi người kính trọng và tôn thờ
Đến nỗi những tấm ḷng vàng ấy
Măi măi trở thành niềm khát khao của cộng đồng
Nó khó trở thành hiện-thực trở lại nên nó dễ thành biểu-tượng cầu
cúng
Niềm tin thứ hai là
Trong cuộc sống và chung quanh cuộc sống của con người
Có một thực-tại tồn tại vận hành không phụ thuộc vào tri-thức
Và ư-chí của con người
Không phụ thuộc vào ngôn ngữ và chữ viết
Nó tự vận hành rất thông minh và cân bằng mọi việc
Con người có khả-năng cảm nhận nó
Nhưng không biết làm sao diễn tả hay nói lên được
Con người cảm nhận được rằng
Nếu không có thực tại sống động và mầu-nhiệm nầy
Th́ con người giống như cái cây đă bị bật rễ
Nên không c̣n sức sống
Đức tin đă đóng vai tṛ là bộ rễ để chuyển sức sống cho cây
phát-triển
Đức tin đă giúp cho tâm hồn con người thăng-hoa!
Cao hơn nữa sẽ trở thành bất tử!
Đức tin nầy được gọi là tín-ngưỡng!
Con người thể hiện đức tin hay tín ngưỡng bằng nhiều cách
Tuỳ theo căn cơ của họ
Họ có thể thể-hiện qua thờ Mẫu, thờ Thánh, Thần, Phật, Chúa v.v…
Do vậy các nhà cai-trị sáng-suốt phải quan tâm hướng dẫn
Cho quần chúng thực-hiện đức tin đúng chánh-pháp
Đức Vua Phật Trần-Nhân-Tông đă làm việc ấy
Rất tích cực và rất thành công cách nay gần bảy trăm năm!
Mặc dù Ngài theo con đường của đức Phật
Đó là căn cơ thượng đẳng của Ngài
Nhưng Ngài cũng tôn trong các tôn-giáo khác
Và Ngài cũng đối xử b́nh đẳng với các tôn-giáo
Và các loại tín- ngưỡng chánh đáng của các dân-tộc
Thực hiện tốt niềm tin tín-ngưỡng
Sẽ giúp cho tâm hồn nở hoa
Và ấy chính là chất keo thương yêu đoàn-kết
Không ǵ lay chuyển được của một dân-tộc
Nó làm cho con tim mỗi người tràn đầy yêu thương
Trong khi đó tri-thức dễ đưa lại hận thù mất đoàn-kết!
V́ vậy một đất nước muốn có sự phát-triển bền và đẹp
Cần phải trợ-duyên và hướng dẫn cho tín-ngưỡng phát-triển
Nhưng phải ư-thức rằng:
Các Hội Tôn-Giáo không phải là Đạo và tín-ngưỡng
Nó là một tổ- chức cho những người có khuynh-hướng về một niềm-tin
Gặp gỡ và cùng nhau chi xẻ đức tin
Nó là phương-tiện cho con người, cho các tín-đồ sử dụng
Để thoả măn phần nào về đức tin của ḿnh-
Và đặc-biệt nó sẽ là phương-tiện tốt cho người cai-trị
Hướng nhân-dân của ḿnh thực hiện đức tin hay tín ngưỡng
Thông qua nó đúng chánh-pháp.
Niềm tin thứ ba cũng vô cùng quan-trọng:
Tin vào trí-tuệ của các Đấng Giác-Ngộ,
Đặc-biệt là Đức Phật.
Tại sao lại tin vào Ngài?
V́ Ngài ở trong thực-tại thế-gian giác-ngộ về thực-tại
V́ giác-ngộ thực-tại nên tâm Ngài trở thành tấm gương in bóng của
thực-tại
Nên Ngài sáng-suốt biết cách d́u dắt chúng-sanh tự-tại trong thực
tại
Vượt ra khỏi đau khổ và niết-bàn.
Chí ít cũng thức-tỉnh trước cái gọi là khổ đau.
Để nghiêng về phía niết-bàn.
Phật giác-ngộ như vậy
Nên Phật nh́n con người, thế-giới và cuộc sống
Bằng cả nhục-nhăn, huệ-nhăn, pháp-nhăn, thiên-nhăn và Phật-nhăn
Như vậy, Phật giúp cho chúng-sanh giải quyết các vấn-đề khổ đau
Bằng cái nh́n và sư nhận biết.
Nên Ngài Trần-Nhân-Tông đă chọn con đường của Phật.
Con người đặt niềm tin vào trí-tuệ Phật
Để khai mở trí-tuệ Phật nơi chính ḿnh
Cũng là điều đầy nhiệm-mầu và thú-vị.
Chúng ta là con cháu của Ngài
Không nên tôn trọng Ngài một cách hời hợt nông cạn
Mà phải thực sự tập sống theo tinh-thần của Ngài.
Về pháp-trị:
Ngài Trần-Nhân-Tông đă trị nước theo chánh-pháp
Bản thân Ngài cũng thực hành ngũ-giới và thập-thiện
Ngay từ khi là Hoàng-tử, khi là Hoàng-Đế
Sau nầy Ngài cũng dạy cho các Hoàng-tử và quan lại
Cũng sống theo thập thiện và ngũ giới
Ngài cũng dạy dân chúng sống như vậy
Phật nh́n thấy thập-thiện và ngũ-giới là con đường trung- đạo
Đưa đến cho chúng sanh đầy ân-phước làm người
Con đường thập-thiện và ngũ-giới giúp chúng-sanh
Phát-triển cân đối giữa thân thể và tinh-thần
Giúp cho họ làm chủ tất-cả các triết-thuyết
Một cách quân-b́nh và tuỳ theo nhu cầu của thực tại sinh động
Trần-Nhân-Tông đă tin dựa vào thập-thiện và ngũ-giới
Để ngồi trên ngai vàng mà ngai vàng không trói buộc
Để sống trong ngũ dục mà ngũ-dục không trói buộc
Để phát huy t́nh-thương và ḷng nhân- ái cho triều-đ́nh và nhân-dân
Để quyên ḿnh mà sống cho dân-tộc và tổ-quốc
Để điều hành ḷng dân, tín-ngưỡng và tất cả các triết-lư
Phục-vụ cho nhân- dân tuỳ theo hoàn-cảnh của đất nước.
Làm vua trị nước theo chánh-pháp trên con đường của Phật
Là như vậy đó.
Duy-Tuệ