HỘI THẢO KHOA HỌC TRẦN NHÂN TÔNG VÀ DI SẢN VĂN HOÁ YÊN TỬ

SUY NGHĨ VÀ KIẾN NGHỊ

VỀ VIỆC BẢO VỆ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ

CỦA KHU DI TÍCH VÀ THẮNG CẢNH YÊN TƯ

TS. Đặng Văn Bài - Cục trưởng Cục Bảo Tồn Bảo tàng.

         Bảo tồn di sản văn hoá là mặt hoạt động mang tính chất pháp lý, khoa học và xã hội rộng lớn với những mục tiêu cơ bản sau:

-         Nghiên cứu đề tập thể được khối lượng thông tin (những tri thức hiểu biết) về di sản văn hoá ở các mặt lịch sử, văn hoá, khoa học v.v…

-         Áp dụng những biện pháp kỹ thuật thích hợp để duy trì, kéo dài tuổi thọ cho các yếu tố nguyên gốc của di sản văn hoá.

-         Tạo ra những điều kiện thuận lợi nhất cho rộng rãi công chúng tiếp cận với lượng thông tin và hưởng thụ các mặt  giá trị tiêu biểu của di sản văn hoá.

1-   Các mục tiêu cơ bản nêu trên đặt ra yêu cầu phải có cách tiếp cận tổng hợp, đa chiều và liên ngành. Chỉ bằng phương pháp như thế chúng ta mới có khả năng hiểu biết tương đối toàn diện về, một di tích và đề xuất được những giải pháp phù hợp cho việc bảo quản, trùng tu và phục hồi di tích. Cách tiếp cận như thế lại càng cần thiết khi bàn tới việc bảo vệ và phát huy giá trị “Khu di tích và thắng cảnh Yên Tử”. Chúng tôi đến cuộc hội thảo này với ước mong được tiếp thu những ý kiến xác đáng và bổ ích của các giáo sư, các nhà khoa học và các cán bộ quản lý thuộc nhiều ngành hữu quan ở Trung ương và địa phương để góp phần bảo vệ một trong những khu di tích lớn của quốc gia nói chung và tỉnh Quảng Ninh nói riêng.

2-   Thông thường các giải pháp bảo quản, trùng tu và phục hồi di tích phải được đề xuất trên cơ sở các dữ liệu khoa học và pháp lý sau:

Các mặt giá trị tiêu biểu của di tích.

Hiện trạng khi di tích và cảnh quan văn hoá.

Khả năng của khu di tích đáp ứng các nhu cầu do xã hội hiện đại đặt ra.

1.1-      Giá trị lịch sử và văn hoá của khu di tích và danh thắng yên Tử được thể hiện ở các khía cạnh chính là: Thứ nhất: Khu di tích nổi tiếng trong cả nước vì nó là chốn Tổ gắn với Thiền phái Trúc Tâm – một Thiền phái thuần Việt, đại diện cho ý thức độc lập tự chủ của dân tộc. Thứ hai: Khu di tích là một trong những địa điểm lưu niệm gắn bó nhiều năm với thân thế và sự nghiệp của Trúc Lâm Tam Tổ – những sáng lập và suốt đời phấn đấu cho sự hưng thịnh và trường tồn của nền văn hoá Đại Việt. Thứ ba: Cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ – đối tượng phản ánh của nhiều áng thơ văn bất hủ. Non thiêng, Yên Tử còn chứa đựng sự đa dạng sinh học với nhiều loại thực vật quý hiếm, đặc biệt, nhiều cây cổ thụ quý hiếm cần được bảo vệ. Thứ tư: Khu di tích và danh thắng Yên Tử còn chứa đựng những giá trị văn hoá phi vật thể thật tiêu biểu. Đó là tư tưởng triết học của các vị đã có công sáng lập và phát triển phái Thiền Trúc Lâm. Và chính nhờ có những tư tưởng triết học sâu sắc mà từ lâu Yên Tử vẫn luôn luôn là trung tâm lễ hội truyền thống dân gian có sức cuốn hút đông đảo công chúng từ mọi miền đất nước.

1.2-      Trải quan nhiều biến thiên lịch sử, nhiều công trình kiến trúc phân bổ từ chân núi đến độ cao 1068 đã bị đổ nát hoặc bị thay thế bởi các công trình xây dựng khoảng vài chục năm trở lại đây không ngang tầm với các mặt giá trị lịch sử và văn hoá của khu di tích này. Các công trình kiến trúc còn lại từ thời Trần không nhiều và rất cần được bảo dưỡng thường xuyên.

Điều đáng tiếc nhất là một thời gian dài do nhận thức chưa đúng đắn về các mặt giá trị của khu di tích, con người đã có nhiều hoạt động vô thức và có ý thức, tác động tiêu cực phá huỷ cảnh quan quý giá của di tích (khai thác than lộ thiên và hầm lò, chặt phá, khai thác gỗ v.v…)

Cuối cùng là công năng bao đầu của khu di tích với tư cách là chốn tổ của Thiến phái Trúc Lâm Việt Nam gần như đã bị thay đổi một cách cơ bản. Việc thiếu vắng các vị thiền sư có danh tiếng và uyên thâm Phật pháp trụ trì làm cho khu di tích này khó có thể trở lại thời hoàng kim trước đây.

1.3-      Trước đây, chúng ta thường chỉ quan tâm nhiều tới ý thức độc lập tự chủ về chính trị, sự toàn vẹn về lãnh thổ và biên giới của Tổ quốc mà chưa lưu ý thoả đáng tới như cầu xác lập sự độc lập về mặt bản sắc văn hoá dân tộc.

Ngày nay trước những cơ hội cũng như thách thức đặt ra xu thế toàn cầu hoá về kinh tế và quốc tế hoá về văn hoá làm cho nhiều quốc gia dân tộc đứng trước nguy cơ bị mất đi nét bản sắc văn hoá, người ta mới thực sự lưu ý tới việc giữ gìn tính đa dạng về văn hoá của cả loài người.

Thế mà từ gần 700 năm trước đây, các vị Tổ sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm Việt Nam đã đặt ra vấn đề xây dựng ý thức độc lập về tư tưởng và văn hoá thông qua Phật giáo. Các vị đó đã chủ trương khuyến khích con người hướng thiện bằng việc phục vụ nhân sinh, nhân quần xã hội. Con đường riêng đạt tới sự giác ngộ là cứu dân độ thế, lấy việc đáp ứng nguyện vọng, mong muốn của dân là hạnh phúc của bản thân mỗi con người. Có lẽ phải coi đây là nội dung lõi cốt của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam. Biết sử dụng Phật giáo như một thứ công cụ có hiệu quả để cố kết lòng dân, thu nạp nhân tâm, củng cố ý thức liên kết cộng đồng, ý thức độc lập tự chủ dân tộc. Có thể coi đây là thành công lớn nhất mà các vị Tổ khai phái Thiền Trúc Lâm Việt Nam đã đạt được.

Khi mà các thế lực phản động quốc tế vẫn theo đuổi âm mưu “diễn biến hoà bình”, lợi dụng vấn đề tôn giáo và sắc tộc, đặt dân chủ, nhân quyền lên trên chủ quyền quốc gia và sẵn sàng can thiệp thô bạo vào công việc nội bộ của các nước khác, thì bài học lịch sử và ý tưởng của các vị Tổ Trúc Lâm vẫn còn là bài học đáng giá cho chúng ta noi theo. Đó cũng là lý do buộc chúng ta phải có thái độ ứng xử trân trọng đối với khu di tích và danh thắng Yên Tử.

Mặt khác, bảo vệ và phát huy có hiệu quả các mặt giá trị của khu di tích nói trên cũng tức là đáp ứng thiết thực nhu cầu của một bộ phận cư dân đông đảo trong xã hội. Đồng thời cũng khai thác tiềm năng du lịch ở đây góp phần tạo ra mũi nhọn kinh tế cho tỉnh Quảng Ninh.

3-   Thực tế cho thấy đây đã tới lúc chín muồi bắt tay vào các hoạt động cụ thể nhằm bảo tồn, tu bổ, tôn tạo khi di tích và thắng cảnh Yên Tử.

Trong tay chúng ta hiện có rất nhiều văn bản pháp lý và các dự án khoa học của Chính phủ, Bộ Văn hoá Thông tin vào UBND tỉnh Quảng Ninh có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp tới việc tu bổ, tôn tạo, phục hồi khi di tích này. Nhưng việc thực thi các dự án cụ thể lại chưa nhiều.

Nhân cuộc Hội thảo này chúng tôi xin có một số kiến nghị cụ thể như sau:

3.1- Cảnh quan thiên nhiên và môi trường sinh thái của khu di tích và danh thắng đang đứng trước nguy cơ bị phá huỷ nghiêm trọng. Do đó việc ngăn chặn các hành động vi phạm, đặc biệt là hành động khai thác than trong lòng núi Yên Tử, cần được ngăn chặn bằng mọi giá. Bảo vệ rừng và trồng rừng ở khu vực này cần được ưu tiên số một, đặc biệt là đối với các cây cổ thụ lâu đời.

3.2 Nghiên cứu từng bước phục hồi lại công năng ban đầu của khu di tích này với tư cách là chốn Tổ, nơi tôn vinh các vị sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm, nhất là lựa chọn được các vị sư có uy tín trông nom khu di tích này. Tôi vẫn hằng mong muốn nơi đây sẽ là trụ sở của Hội Phật giáo Việt Nam trong tương lai.

3.3 Trung Ương và địa phương có kế hoạch đầu tư ngân sách để triển khai các dự án đã được phê duyệt.

3.4 Có biện pháp tăng cường khả năng quản lý cho Ban Quản lý khu di tích và danh thắng Yên Tử.

3.5 Tiếp tục có sự phối hợp liên ngành để nghiên cứu làm sáng tỏ các mặt giá trị tiêu biểu của khu di tích quan trọng này.

  Hà Nội, ngày 20 tháng 02 năm 2001.