HỘI THẢO KHOA HỌC TRẦN NHÂN TÔNG VÀ DI SẢN VĂN HOÁ YÊN TỬ

TƯ TƯỞNG CHỈ ĐẠO

CỦA “DỰ ÁN TIỀN KHẢ THI YÊN TỬ”

(Tên gọi đầy đủ là “Dự án quy hoạch tổng thể, 

đầu tư bảo tồn tôn tạo và phát huy khu di tích lịch sử – văn hoá Yên Tử”)

PGS.TSKH – Phan Đăng Nhật.

          Năm 1995 trở về trước, một tai hoạ lớn đến với các di tích văn hoá trên núi Yên Tử. Một vỉa than lớn, chất lượng cao được phát hiện trong lòng núi. Khối vật chất đó lôi cuốn một đội quân ra sức đào khoét lòng đất, đất lở, suối tắc, đứng ở Hoa Yên đã nghe tiến mìn nổ phía sau lưng. Hoa yên như ngồi trên thớt. Ngoài ra một số kẻ vô ý thức đã đốt tùng, bắn tượng An Kỳ Sinh, làm ô uế khu tượng…

Ngày 23 tháng 3 năm 1996, đồng chí chủ tịch UBND thị xã Quảng Ninh ký hợp đồng với cơ quan chúng tôi “lập dự án” Bảo tồn tôn tạo, phát huy quần thể di tích lịch sử Yên Tử” và cùng địa phương xin chủ trương của Chính Phủ và các cơ quan chức năng của Trung Ương cho phép triển khai dự án”.

Ngày 25 tháng 10 năm 1996, UBND tỉnh Quảng Ninh phê duyệt dự án tiền khả thi.

Trên đây là bước mở đầu rất quan trọng, quyết định sự ra đời của dự án Yên Tử với những công trình chúng ta đang tiến hành hôm nay và mai sau. Đến nay chúng ta đang khởi động các công việc trung tâm của Dự án là các hạng mục: di tích kiến trúc, hành lang cảnh quan, di sản phi vật thể. Các ý kiến trao đổi tranh luận khá nhiều.

Dự án tiền khả thi là một văn bản có giá trị pháp lý tổng thể cao nhất của công trình Yên Tử, đã được Chính Phủ và Các Bộ, ngành liên quan có nhận xét bằng văn bản: đã được UBND tỉnh Quảng Ninh phê duyệt. Chúng tôi thiết nghĩ, lúc này cần phải nêu lại tư tưởng chỉ đạo của dự án để làm một định hướng chung cho công việc trước mắt và lâu dài.

Với tư cách là Dự án quy hoạch tổng thể, Dự án đã chứa đựng đầy đủ tư tưởng chỉ đạo việc đầu tư bảo tồn tôn tạo và phát huy di tích lịch sử văn hoá Yên Tử, Tư tưởng đó gồm mấy điểm chính sau đây:

1.    Mục đích và nhiệm vụ chính trị chủ đạo của di tích lịch sử văn hoá Yên Tử (Gọi tắt là khu yên Tử).

Mục đích tối cao của khu Yên Tử là giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc, mà cốt lõi là tinh thần dân tộc. “Cần phải kế thừa và phát huy các giá trị đạo đức, các di sản văn hoá nghệ thuật của dân tộc, bảo tồn và tôn tạo các di tích lịch sử văn hoá và danh lam thắng cảnh của đất nước. Trong điều kiện kinh tế thị trường, và mở mang giao lưu quốc tấ phải đặc biệt quan tâm giữ gìn nâng cao bản sắc văn hoá dân tộc, kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức tập quán tốt đẹp, ý thức dân tộc về cội nguồn và lòng tự hào dân tộc” (Tr.6).

Mục đích trên được cụ thể hoá đối với những đối tượng khác nhau:

“Đối với nhân dân trong nước, Yên Tử sẽ góp phần tích cực và có hiệu quả trong việc bồi dưỡng một cách sinh động sự hiểu biết về những anh hùng dân tộc có công bảo vệ đất nước chống ngoại xâm thời thế kỷ 13, về giai đoạn lịch sử hiển hách đó, về những người xây dựng một Thiền phái đặc biệt Việt Nam, tạo nên sứ mạnh tinh thần của thời Trần.

Đối với khách nước Ngoài, Yên Tử là những chứng tích cụ thể và hấp dẫn giúp cho thế giới biết rõ thêm về lịch sử Việt Nam, con người và tâm hồn tính cách Việt Nam”. (Tr.37).

Một nguyên tắc quan trọng là xuất phát từ truyền thống để nhằm mục đích phục vụ cho hiện đại: “Nguyên tắc thứ hai ;à “ôn cũ để biết mới”. Bảo tồn, tôn tạo những ngôi chùa, am, tháp, hàng thông, cây đại, rừng trúc, bậc đá, … là tái quá khứ: đồng thời cũng là cung cấp những chất liệu làm nền cho việc thiết kế các hoạt động văn hoá tư tưởng đương đại” (Tr.22)

Như vậy Khu Yên Tử không phải là nơi vui chơi  giải trí như các khu du lịc. Nếu như vậy thì Nhà nước sẽ không đầu tư và quan tâm lớn như ta thấy.

2.    Quan hệ giữa văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể.

Để thực hiện mục đích bồi dưỡng “tinh thần dân tộc, lòng tự hào dân tộc”, việc làm sống lại phần hồn (tức là phần phi vật thể) của các di tích rất được coi trọng. “Cần hết sức coi trọng việc làm sống lại phần hồn của các di tích, làm cho công chúng hiểu rõ quá trình hình thành, giá trị ý nghĩa của các di tích, hiện vật. Cần làm cho mọi người hiểu được triết lý về thế giới và nhân sinh của Thiền tông Trúc Lâm được lưu lại trong các kiến trúc, bia, tượng, hoành phi, câu đối,… Tất cả để nhằm góp phần nâng cao tư tưởng, tình cảm, nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân theo định hướng XHCN” (tr. 22).

Việc gắn liền văn hoá vật thể và văn hoá phi vật thể coi văn hoá PVT có tính định hướng về tư tưởng cũng là một cách phát huy mặt mạnh tránh mặt yếu của các di tích Yên tử. “Các quốc gia Phật giáo Aán Độ, Miến Điện, Thái Lan, Lào, Campuchia… sẽ không đến đây để tìm xem những chùa chiền nguy nga tráng lệ. Điều này chúng ta khó sánh với họ. Nhưng vấn đề mà các nước đó cần đặt ra để tìm hiểu là đặc điểm của Thiền Tông Trúc Lâm, tính hành động và nhập thế của nó và của những vị đứng đầu Thiền Tông này. Vấn đề trên ngày nay vẫn còn sức hấp dẫn trong xã hội công nghiệp hiện đại. Những quốc gia Phật giáo rất cần dân rất cần dân chúng của họ tích cực dấn thân, phát huy sáng tạo trong cạnh tranh chứ không phải sống cam chịu”. (Tr. 5)

Cụ thể hoá tư tưởng coi trọng đúng mức văn hoá phi vật thể, trong số 11 hạng mục đầu tư. Dự án đã đề hạng mục đầu tư, Dự án đã đề hạng mục PVT đứng thứ 3 lấy tên là “Chương trình điều tra nghiên cứu bảo tồn tôn vinh các giá trị văn hoá PVT”, với 9 tiểu hạng mục. Như vật, chương trình PVT là một chương trình nghiên cứu thuộc khoa học xã hội và nhân văn, không phải là một công trình xây dựng cơ bản, như một số hạng mục khác trong dự án Yên Tử. Do đó cần phải có cách ứng xử khác với các công trình xây dựng cơ bản.

        “Phải bảo đảm sự hài hoà về không gian kiến trúc trong khu vực và đặc biệt là phải bảo đảm cảnh quan môi trường lịch sử và sinh thái” (Tr. 31). Trong số các hạng mục đầu tư, “Hạng mục xây dựng hành lang cảnh quan môi trường (bao gồm cây xanh, đường bậc thang, khai thác không gian liên quan, hành lang…), được xếp vào thứ 2. Hạng mục này nay gồm 5 tiểu hạng mục.

        Mở rộng vấn đề bảo vệ môi trường, rừng Yên Tử được đánh giá cao : “Rừng Yên Tử thực sự là một bảo tàng thực vật và động vật có giá trị khoa học lịch sử và kinh tế, cần được chú ý bảo vệ” (Tr. 4)

4.Thái độ thận trọng bảo đảm tính lịch sử, tính khoa học và tính mỹ thuật.

        Để thi hành đúng các nguyên tắc đã nêu. Dự án nhắc nhở những người thực hiện cần có thái độ thận trọng “Việc trùng tu tôn tạo cần thiết hết sức thận trọng, nhằm bảo đảm phong cách vốn có tạo nên giá trị của Yên tử là tính lịch sử cổ truyền, sự hoà hợp giữa các công trình nhân tạo cổ kính và thiên nhiên phát dã. Nguyên tắc này cần được thực hiện triệt để ở khu trung tâm (từ Giải oan lên chùa Đồng). Ở đây nếu làm ngược lại và giảm giá trị của Yên Tử” (Tr. 22).

        Sự thận trọng là cần thiết để giữ gìn tính lịch sử, tính khoa học và tính mỹ thuật “Những công trình được giữ gìn bảo vệ và những công trình được phục hồi cần bảo đảm tính lịch sử, tính khoa học và tính mỹ thuật: (Tr. 31).

        Thưa hội thảo! Dự án tiền khả thi được duyệt y, sau một quá trình góp ý kiến và sửa chữa công phu, là kết quả công lao của nhiều người, nhiều cơ quan: UBND thị xã Uông bí, UBND tỉnh và các cơ quan tỉnh. Chính phủ và các Bộ. Tôi xin rút ra một số điểm chính như trên, với hy vọng là đóng góp ít nhiều cho sự nghiệp Yên Tử của chúng ta.

        Cám ơn sự theo dõi của hội thảo.