HỘI THẢO KHOA HỌC TRẦN NHÂN TÔNG VÀ DI SẢN VĂN HOÁ YÊN TỬ

ĐỂ YÊN TỬ 

MÃI LÀ YÊN TỬ

KST NGUYỄN TRỰC LUYỆN

Chủ tịch Hội Kiến Trúc sư Việt Nam

Chủ tịch Hiệp hội câu lạc bộ UNESCO Việt Nam

Các vua đầu đời Trần có công lớn trong lịch sử của dân tộc ta, cả trong việc dựng nước cũng như trong việc giữ nước, với 3 lần đại thắng quân Nguyên – Mông xâm lược mà mọi người Việt Nam đều tự hào. Cuộc gặp mặt của chúng ta hôm nay gắn với một công tích mang ý nghĩa sâu sắc về tinh thần và văn hoá trong sự nghiệp dựng nước huy hoàng không kém chiến tích giữ nước của triều Trần, đó là việc tạo dựng “thiền phái Trúc Lâm”- Một Phật phái của Việt Nam, với đất tổ là Yên Tử. Khởi đầu bằng sự từ bỏ kinh thành ra đi của vua Trần Thái Tông, và đạt tới đỉnh cao 63 năm sau với Trần Nhân Tông, ở độ tuổi 41, dứt bỏ vị thế quân vương “Bỏ áo rồng cao sang lên non xanh cắt tóc, mặc chim thước làm tổ trên đầu, nhện giăng tơ trên vai…” Về Yên tử, chọn con đường tu hành “ăn rau răm, nhai hạt dẻ, uống nước suối” mà trở thành nhà tư tưởng đầu tiên của Phật phái Việt Nam, và Yên Tử trở thành đất Phật trong tâm thức người Việt.

Từ bấy đến nay, 7 thế kỷ đã đi qua, có biết bao biến thiên trong lịch sử dân tộc, lại thêm sự nghiệt ngã của tự nhiên nên Yên Tử phải chịu những đổi thay, những mất mát. Yên Tử ngày nay vẫn còn đó một địa linh. Địa linh ấy lấy cảnh sơn lâm làm chủ thể, và đâu đó như còn vương lại  những dấu tích của bàn ta con người xưa. Cách bố cục tưởng như vô tình đó cùng với sự tịch mịch của núi rừng, hợp nên cái thần của Yên Tử. Công cuộc phục hưng thành địa Yên Tử ngày nay, nếu bỏ qua các yếu tố trên, có nghĩa là ta đã làm mất đi cái hồn của Yên Tử.

Trong bộn bề cuộc sống hôm nay, lòng người Việt đang hướng đến những giá trị của tâm thức dân tộc, tới vốn liếng văn hoá lâu đời của tổ tiên. Nhưng cũng đồng hành cả với những thói quen hư tật xấu của lòng tham và mưu cầu vụ lợi, lại được nhân lên bằng sức hút thị trường đang còn trong buổi hỗn mang ở ta lúc này. Sự đan xen lẫn lộn tối sáng có mặt trong mọi khía cạnh của cuộc sống chúng ta, cả trong thái độ ứng xử với di tích lịch sử văn hoá đã và đang bị xã hội lên án. Kể cả sự xâm hại trá hình dưới chiêu bài “khai thác di tích”, không phải là không có, và còn là đáng lo ngại, và càng đáng lo hơn khi sự kém hiểu biết, không tinh thông nghiệp vụ lại vào hùa với thái độ nôn nóng, lo làm ăn, cho chạy việc. Di tích và cảnh quan trở nên thật mõng manh, khi mà cánh tay con người được nối dài thêm bằng những công bằng những công cụ và máy móc hiện đại. Mong sau Yên Tử tránh được cơn lốc hiểm hoạ này! Vì niềm mong đó mà xin phép được góp đôi điều suy nghĩ đang còn ở mức sơ khai.

1.    Về ý tưởng (quan điểm):

Đối với Yên Tử thì điều quan trọng trước hết là mọi việc làm ở đây, to thì như mở đường, đựng nhà, nhỏ – như xếp đá bó thềm, làm bậc đi, đều phải bám sát ý tưởng chủ đạo là tôn trọng, giữ gìn cho được những yếu tố đặc thù, những giá trị cụ thể tạo nên vị trí thế đặc biệt, nét riêng độc đáo của Yên Tử, và chỉ riêng Yên Tử mới có trong tổng thể các di sản Văn hoá của dân tộc.

Chúng ta có Hội đền Hùng – hàng năm con cháu hồ hởi về với tổ tiên. Dân ta đầu xuân nô nức trảy Hội của Hương mà phần nhiều là đi vãng cảnh du xuân. Đến với Yên Tử là hành hương về đất Phật, gợi trong tâm thức mỗi người những liên tưởng về sự khổ luyện của tu hành mà thong dong, nhà tản trong sự dễn dàng, không hợp với non thiêng Yên Tử. Càng không là hành hương về cõi Phật. Chính là cái thần của Thiền của Phật đã làm nên hồn cho Yên Tử, và nó phải luôn ngự trị trong tâm, trong trí của những người hành hương đến đất này. Yêu cầu mang màu sắc tâm linh ấy phải bao trùm và thống soát tất cả, không khí lễ hội gắn với du lịch cần được hạn chế trong không gian nhất định. Rất cần sự suy tính thận trọng để Yên Tử không bị rơi vào “thông tục hoá”, “trần tục hoá” như đã xảy ra ở lễ hội một số nơi. Yên Tử đòi hỏi một môi trường và cảnh quan không gian đặc biệt, phải giữõ được vẻ nguyên sơ đượm màu khắc khổ và thử thách vốn có, chỉ với cây rừng và đá tảng, đá và cây trong sự tự nhiên của trời đất, mọi sự có mặt của những gì là nhân tạo, là hiện đại cần được hạn chế đến tối đa và khéo léo dấu khuất đi.

2.    Về yêu cầu:

Yên Tử là tổng thể kiến trúc cảnh quan, trải rộng trên một giãi địa thể và địa hình phong phú và phức tạp, bao chứa trong lòng những giá trị trên nhiều mặt, đang còn tiềm ẩn bởi tác động của thời gian. Việc giữ gìn, phục dựng và tổ chức hoạt động của tổng thể này phải được nhìn nhận như 3 thành phần liên hoàn và gắn kết trong một dự án tổng thể với sự tham gia của nhiều bộ phận chuyên ngành, mà trước hết là lịch sử và khảo cổ, là kiến trúc và cảnh quan, là môi trường và lâm sinh, là tôn giáo và du lịch … mỗi ngành ở đây đều có những yêu cần riêng, nhưng tất thảy những yêu cầu những phân định chung như: du lịch không được lấn lướt tôn giáo, kiến trúc phải dấu mình trong lòng cảnh quan thiên nhiên, lịch sử được minh định qua khảo cổ, làm cơ sở cho việc tôn tạo và tổ chức cảnh quan cũng như tạo dựng kiến trúc.

3.    Về phương pháp

Yên Tử hình thành dưới triều Trần, theo truyền tụng trong dân gian lớn nhỏ có tới 800 công trình kiến trúc, là chùa, tháp, am, v.v…. Với lịch sử trên 700 năm, đương  nhiên Yên Tử đã tiếp nhận trên các công trình cũng như cảnh quan của mình, những dấu ấn kiến trúc của các triều đại sau đó (Lê và Nguyễn). Những gì chúng ta thấy được ở Yên Tử hôm nay có niên đại  muộn hơn nhiều, và việc cần làm tới đây là tu bổ, tôn tạo và phục dựng. Cái gì là tu bổ, ở đâu là phục dựng, và những việc ấy cần làm theo điều kiện của chúng ta lúc này nói chung và nói riêng cho Yên Tử. Trở về với kiến trúc Trần có phải là điều nhất thiết? Và liệu có là khả thi? Hơn nữa, với đặc thù của địa thế Yên Tử, chùa tháp Trần nơi đây hẳn cũng là những nét rất riêng khác so với kiến trúc Trần chung mà cho đến nay quả thực chưa chúng ta đã biết một cách tường tận và xác thực.

Thiết nghĩ, để quyết định làm gí, và khẳng định làm thế nào, thì việc trước hết cần làm là tiến hành khảo cổ. Những thông tin từ lịch sử  còn đang ẩn giấu trong lòng đất là chỗ duy nhất và tin cậy cho chúng ta trong công việc hệ trọng và phức tạp này.

4.    Về thái độ:

Gần đây trong tu bổ tôn tạo các di tích đã gắn việc khiến ta phải suy nghĩ về một thái độ thận trọng khoa học rất cần trong công việc nhạy cảm này. Xưa nay việc thổ mộc – dựng nhà vốn đã được coi là việc lớn và hệ trọng của một đời người, không chỉ vì tốn kém, mà còn vì những hệ quả sau đó trong cuộc sống, không chỉ với chủ nhân, còn động chậm tới xóm giềng, ảnh hưởng tới sinh hoạt cộng đồng … mà một khi đã dựng lên rồi đâu có dễ phá bỏ đi! Vì thế trước khi khởi dựng vào giờ cũng phải suy tính và ước định trước mọi thứ – đấy là thiết kế, và do những con người có nghề làm.

Với di tích văn hoá sự thận trọng ấy phải được nhân lên gấp bội, bởi vì sai – đúng ở đây hệ luỵ ngay đến sự mất – còn, đến số phận của di tích. Sự thận trọng trong công việc của ông thợ may, như thường nói: 7 lần đo mới 1 lần cắt – đem vận dụng vào đây cũng không phải là quá đáng. Sự nôn nóng và vội vàng đi cùng với cách suy nghĩ sơ lược và dễ dãi trong nghề  nghiệp, đã và đang là mối nguy trực tiếp đe doạ huỷ hoại các giá trị của di sản.

Sự thật trọng cần thiết và quý giá ấy được thể hiện trước hết qua việc lập dự án và làm thiết kế. Không hiểu sao cho đến nay không chỉ trong xây dựng nói chung, ngay cả trong việc bảo vệ di tích nói riêng, việc khảo sát thiết kế thường bị coi nhẹ. Một số người có hiểu biết, có nhiệt huyết đã nhận xét là chỉ thấy có vận động “công đức” cho tu bổ phục dựng đình chùa, mà chưa bao giờ thấy có vận động công đức cho việc khảo sát nghiên cứu lập thiết kế đẻ giữ gìn chúng như những di tích cả. Nhận xét trên có cay đắng, nhưng không phải là không đúng, và đáng để ta suy nghĩ.